Inhaltsverzeichnis

Dieser Text stammt aus dem Austellungskatalog:
"Wach auf mein Herz und denke!" - Zur Geschichte der Beziehungen zwischen Schlesien und Berlin-Brandenburg
"Przebudz się, serce moje, i pomyśl" - Przyczynek do historii stosunków między Śląskiem a Berlinem-Brandenburgia
Hrsg.: Gesellschaft für interregionalen Kulturaustausch - Berlin / Stowarzyszenie Instytut Śląskie - Opole
Berlin-Oppeln 1995, ISBN 3-87466-248-9 sowie ISBN 83-85716-36-X

Wiesław Lesiuk, Opole

ŚLĄSK: DEFINICJE, OKREŚLENIA, NIEPOROZUMIENIA

Co to jest Śląsk? Pytanie takie tylko z pozoru jest retoryczne. Nie ma bowiem na nie prostej odpowiedzi w formie uniwersalnej, określającej lapidarnie a zarazem precyzyjnie pojęcia Śląska jako krainy geograficznej i makroregionu historyczno-geograficznego z punktu widzenia różnych dziedzin i dyscyplin nauki z jednoczesnym uwzględnieniem terytorialnej zmienności obszaru Śląska w ramach różnych organizacji państwowych i ich struktur przestrzenno-administracyjnych w okresie ostatniego tysiąclecia. Trudność taka jest obiektywna, toteż występuje nie tylko w piśmiennictwie polskim, lecz w takim samym stopniu w niemieckiej i czeskiej literaturze przedmiotu z zakresu geografii, historii czy krajoznawstwa. Semantyczna pojemność pojęcia Śląska ulegała bowiem różnym zmianom w czasie, gdy przejściowo lub na stałe w granice tego makroregionu wchodziły poszczególne części ościennych ziem i krain Małopolski i Wielkopolski (w obrębie etnicznych ziem polskich), Moraw (w obsarze czeskim) i Łużyc (w ramach etni tego najmniejszego narodu słowiańskiego bez własnej państwowości). I właśnie styk Śląska, Wielkopolski oraz Łużyc stanowił zarazem szeroko rozumiany pas pograniczny z Brandenburgią.

Wrocław 1672

Wrocław 1672

Jest rzeczą nader wątpliwą, czy przeciętnie wykształcony Polak, Niemiec lub Czech uświadamia sobie np. małopolski rodowód Bytomia, w świadomości społecznej od dawna stanowiącego synonim wielkoprzemysłowego miasta górnośląskiego. Z kolei procesy gospodarcze, integrujące po 1945 r. w ramach województwa śląsko-dąbrowskiego a następnie katowickiego większość wielkoprzemysłowych aglomeracji Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego i Zagłębia Dąbrowskiego, powodują do dziś w innych regionach Polski zamęt pojęciowy w świadomości nawet wielu wykształconych Polaków, kojarzących np. Sosnowiec czy Dąbrowę Górniczą z Górnym Śląskiem, choć asocjacja taka jest błędna i ahistoryczna.

Chcąc zatem odpowiedzieć na nasze pytanie musimy przyjąć określoną metodę postępowania. Konieczne wydaje się mianowicie wyjście od maksymalnie uproszczonej definicji geograficzno-fizycznej i zwięzłego określenia geograficzno-historycznego w odniesieniu do zasięgu Śląska średniowiecznego. Mogą one bowiem stanowić podstawę odniesienia dla wielu innych określeń charakteryzujących zmiany granic politycznych Śląska i jego administracyjnych podziałów w późniejszych okresach, dla określeń krajoznawczych, fizjograficznych, politycznych czy wręcz literacko-publicystycznych nawiązujących do cech szczególnych makroregionu i jego subregionów, zachodzących w nich przeobrażeń społeczno-gospodarczych (industrializacyjnych i urbanizacyjnych), polityczno-państwowych czy etniczno-narodowościowych.

Przyjmijmy zatem w uproszczeniu, za definicjami encyklopedycznymi, iż w sensie geograficznym przez Śląsk w jego wczesnych granicach historycznych rozumieć należy krainę leżącą w obrębie wododziałów Odry, a mówiąc ściślej - w dorzeczu górnej i częściowo dolnej Odry. Śląsk średniowieczny zamykał się mianowicie w granicach historycznych biegnących wzdłuż Odry w górę Nysy Łużyckiej do Sudetów, następnie poprzez Jesioniki i Bramę Morawską, stamtąd zaś na wschód wzdłuż Przemszy do Woźnik, dalej na północny zachód wzdłuż Liswarty do Baryczy, północnym skrajem jej pradoliny do Góry, dalej do Wschowy i Świebodzina, a następnie na południowy zachód aż po ujście Nysy Łużyckiej do Odry.

Powyższe określenie granic Śląska jest zresztą również umowne, należy bowiem pamiętać, iż także w okresie średniowiecza jego obszar ulegał zmianom przestrzennym. W XIII w. pojęcie Śląsk stosowano zresztą zawężająo, wyłączając zeń obszar leżący na wschód od przesieki śląskiej, tj. naturalnych i sztucznych zapór obronnych w paśmie puszcz oddzielających tereny Dolnego i Środkowego Śląska - w dzisiejszym rozumieniu tych pojęć - od księstwa opolskiego, stanowiącego rdzeń wyodrębnionego później Górnego Śląska, Księstwo Cieszyńskie (Śląsk Cieszyński) uznać zależy za część Śląska już od XII w. (aczkolwiek jego władcy aż do XIV w. nie określali swego księstwa jako śląskie lecz jako polskie), a Śląsk Opawsko-Karniowski właściwie dopiero od wieku XVI. Od drugiej połowy XV w. źródła pisane operują już ponownie szerokim rozumieniem Śląska w sensie przestrzennym, a zarazem pojęciami określającymi jego jednoczesną dwoistość i łączność. Określenia te - używane zarówno dla celów kancelaryjnych, jak i w życiu publicznym - utrzymały się bez mała do połowy XVIII w., tj. do okresu wojen śląskich. Pojęcie »łącznego Śląska«, wyrażane terminem oba Śląski (Utraque Silesiae) integrowało wówczas dwa podrzędne pojęcia przeciwstawiające Śląsk Górny (Silesia Superior) Śląskowi Dolnemu (Silesia Inferior). Z całą też pewnością jest to w sensie geograficzno-historycznym najbardziej podstawowy i kluczowy podział, a wspomniane pojęcia Górnego Śląska i Dolnego Śląska stanowią najważniejszą kategorię w bogatym zbiorze nazw, terminów i określeń Śląska, definiujących ten makroregion z różnych punktów widzenia. Powstawały one, zmieniały swój zakres znaczeniowy i zanikały w ścisłym związku z politycznymi i społeczno-gospodarczymi dziejami tej ziemi. Stawały się nośnikiem treści historycznych, politycznych, geograficzno-krajobrazowych, utrwalały w formach nazewniczych skutki procesów społecznych i gospodarczych, wchodząc na stałe do skarbca historii Śląska.

Polityczne, gospodarcze i społeczne dzieje Śląska są niezwykle skomplikowane, nie tylko w wymiarze historii regionalnej, lecz przede wszystkim jako fragment historii Polski, Prus (Niemiec) i Czech (Czechosłowacji), wzajemnych stosunków pomiędzy tymi państwami - a więc jako ważny element historii pow-szechnej Europy środkowo-wschodniej. To właśnie bieg tych często dramatycznych dziejów wytworzył liczne określenia, nazwy i terminy odnoszące się do Śląska i jego poszczególnych części. Chcąc je łatwiej osadzić w czasie i przestrzeni musimy choćby w największym skrócie zarysować dzieje polityczne Śląska od wczesnego średniowiecza aż do czasów nam najbliższych.

Od schyłku X w. aż do połowy XIV w. Śląsk pozostawał w organicznym związku z polską monarchią piastowską. Po zrzeczeniu się w 1335 r. przez Kazimierza Wielkiego zwierzchnictwa nad Śląskiem na rzecz monarchii Luksemburgów ziemia ta przez blisko dwa stulecia politycznie uzależniona była od państwa czeskiego, a następnie znalazła się od 1526 r. pod panowaniem monarchii habsburskiej. W połowie XVIII w., w wyniku wojen śląskich pomiędzy Austrią i Prusami, niemal cały Śląsk został przyłączony do państwa pruskiego i znajdował się w granicach późniejszej Rzeszy Niemieckiej aż do 1945 r., z wyjątkiem wschodniej części Górnego Śląska, która w wyniku plebiscytu z 1921 r. aż do 1939 r. stanowiła w odrodzonej po rozbiorach II Rzeczypospolitej autonomiczne województwo śląskie, obejmujące również część Śląska Cieszyńskiego. Po II wojnie światowej niemal cały Śląsk znalazł się ponownie w granicach Polski. Części obszarów należących w różnym czasie do Ślaska znajdują się jednak także w granicach Niemiec i Czech. W obrębie każdego z tych państw Śląsk był terenem pogranicznym. Także i obecnie historyczne ziemie śląskie stanowią teren pogranicza realnego, a w znacznym stopniu także socjohistorycznego (ze względu na utrwalone przez wieki cechy rdzennej ludności w ich skupiskach autochtonicznych) na styku Polski, Niemiec i Czech. Jest więc Śląsk pod wieloma względami makroregionem szczególnym w tej części Europy, wręcz wyjątkowym, co nie wymaga dowodu.

Przechodząc do zasadniczego celu niniejszego szkicu, tj. do zestawienia i objaśnienia podstawowych pojęć i określeń odnoszących się do Śląska, należy wspomnieć, że znaleźć je można w licznych polskich, niemieckich i czeskich opracowaniach naukowych czy słownikach historyczno-geograficznych. Rzadko można jednak spotkać publikacje, które w całości odpowiadałyby naszym potrzebom co do zakresu treściowo-problemowego, a zwłaszcza konwencji i stopnia przystępności. W piśmiennictwie polskim wszystkie te walory posiada opracowanie słownikowe Stanisława Ziemby sprzed trzydziestu lat pt. Śląsk w nazwach dawnych i obecnych. Mimo drobnych usterek i niedokładności do dziś może być ono znakomitym przewodnikiem po zawiłościach geograficzno-historycznego i historyczno-administracyjnego nazewnictwa w odniesieniu do Śląska. W pełni zasługi wałoby ono na przekład niemiecki i czeski, gdyż w piśmiennictwie niemiecko - i czeskojęzycznym nie ma porównywalnych opracowań. Wykorzystanie choć w części tego bardzo pouczającego zestawu terminologicznego i zaadaptowanie w skróconej formie niektórych zawartych w nim definicji i opisów dla potrzeb naszego szkicu jest zatem w pełni celowe, a z drugiej strony pozwoli przypomnieć tę wartościową publikację popularnonaukową, zawierającą też referencje i wskazówki bibliograficzne dla zainteresowanych pogłębieniem wiadomości na ten temat. Nasz podstawowy zestaw nazewnictwa rozpocząć należy od obu kluczowych i zarazem najstarszych pojęć. DOLNY ŚLĄSK - w sensie geograficznym obejmuje w osi południe-północ obszar między Sudetami a Wielkopolską, a w osi zachód-wschód - tereny między Nysą Łużycką a Nysą Kłodzką i dolną Stobrawą. Potocznie pojęciem tym określano niegdyś obszary rozciągające się w pasie nadodrzańskim, wzdłuż biegu Odry od Wrocławia. Później pojęcie to objęło również tereny rozciągające się wdłuż biegu Odry od Brzegu po Wrocław. W ramach państwowości pruskiej pojęcie Dolnego Śląska wiązało się z podziałem administracyjnym. Gdy w 1815 r. ustanowiono PROWINCJĘ ŚLĄSKĄ (jako jedną z dziesięciu tego typu jednostek w Prusach), została ona podzielona początkowo na 4 rejencje: opolską, wrocławską, dzierżoniowską i legnicką. Wówczas jedynie ostatnia z nich utożsamiona była z pojęciem Dolnego Śląska. Po zlikwidowaniu w 1820 r. rejencji dzierżoniowskiej, jej obszar podzielono pomiędzy rejencję wrocławską i legnicką. W okresie pruskich reform administracyjnych nastąpiły też zmiany przestrzenne w obrębie nowych jednostek terytorialnych obejmujących historyczne ziemie śląskie. W 1816 r. z dolnośląskiej rejencji legnickiej wyłączono powiat Świebodzin i część powiatu Żagań, włączając je do prowincji brandenburskiej. Z kolei w 1816 r. rejencja legnicka (a tym samym Dolny Śląsk w rozumieniu polityczno-administracyjnym) została powiększona o trzy powiaty górnołużyckie: Lubań, Zgorzelec i Rozbork oraz część powiatu Żytawa, a w 1824 r. o kolejny powiat górnołużycki-Wojerecy. Z uzyskanych w 1815 r. przez Prusy na Kongresie Wiedeńskim ziem łużyckich (kosztem Saksonii) resztę Górnych Łużyc i Dolne Łużyce włączono do Brandenburgii. Po I wojnie światowej, w związku z reorganizacją prowincji śląskiej i niemieckimi stratami terytorialnymi w Wielkopolsce, pojęcie Dolnego Śląska uległo rozszerzeniu. Rejencje legnicka i wrocławska tworzyły bowiem od 1919 r. PROWINCJĘ DOLNOŚLĄSKĄ, w której granice włączono także resztówkę wielkopolskiego powiatu Wschowa. Od tego momentu pojęcie Dolnego Śląska obejmowało przeważającą część obszaru Śląska, część Górnych Łużyc i skrawek Wielkopolski. Po 1945 r. większość tych terenów znalazła się w granicach Polski w ramach województwa wrocławskiego i częściowo poznańskiego. Pewne zmiany terytorialne nastąpiły w obrębie ziem łużyckich, gdyż z ich dotychczasowego obszaru w rejencji legnickiej Polska otrzymała tylko górnołużycki powiat lubański oraz części powiatów zgorzeleckiego i żytawskiego, a ponadto dotychczas wchodzący w obręb prowincji brandenburskiej dolnołużyckij powiat Żary. Wszystkie te tereny ulegały później nowym podziałom. Gdy w 1950 r. utworzono województwo opolskie, włączono doń również dwa historycznie dolnośląskie powiaty z dawnej rejencji wrocławskiej-Brzeg i Namysłów. Powstałe w tym roku województwo zielonogórskie objęło dolnośląskie tereny województwa poznańskiego i znaczną część dotychczasowego województwa wrocławskiego. Ostatnia reforma podziału administracyjnego Polski z 1975 r. sprawiła, że wspomniane obszary dolnośląskie znajdują się w granicach województw: zielonogórskiego, legnickiego, jeleniogórskiego, wałbrzyskiego, wrocławskiego i opolskiego.

Z kolei GÓRNY ŚLĄSK - w sensie geograficznym obejmuje wschodnią i południową część Śląska, leżącą w dorzeczu górnej Odry i pierwszego odcinka górnej Wisły. Również i to pojęcie jest wieloznaczne, a jego pojemność semantyczna ulegała licznym zmianom. W sensie geograficzno-historycznym Górny Śląsk rozumiany bywał zarówno zawężająco - jak tzw. Górny Śląsk właściwy czy górniczy, jak i rozszerzająco - obejmując wszystkie wschodnie i południowe obszary śląskie ze Śląskiem Cieszyńskim i Opawskim włącznie. Warto przypomnieć, że po wojnach śląskich przez pewien czas stosowano w Prusach pojęcie Górny Śląsk wyłącznie dla określenia tych części Śląska, które pozostały przy monarchii habsburskiej, tj. właśnie dla Śląska Cieszyńskiego i Opawskiego. Przy tej okazji należy też przywołać pojęcie NOWY ŚLĄSK, którym w latach 1794-1807 określano w Prusach zagarnięte przez nie w III rozbiorze Polski księstwo siewierskie (obejmujące m.in. część dzisiejszego obszaru Zagłębia Dąbrowskiego), przylegające do Górnego Śląska i włączone do Śląska. Obszar ten odpadł od Prus w 1807 r. na podstawie traktatu w Tylży, wchodząc w granice Księstwa Warszawskiego, a później do Kongresówki (zabór rosyjski). Utworzenie w 1816 r. REJENCJI OPOLSKIEJ (do której przyłączono etapowo dolnośląskie powiaty Nysa, Grodków i Kluczbork) na trwałe utożsamiło pojęcie Górnego Śląska z tą właśnie jednostką administracyjną. Przez krótki czas określana ona była nawet jako REJENCJA GÓRNOŚLĄSKA. W 1919 r. utworzona została PROWINCJA GÓRNOŚLĄSKA, jednakże składała się ona tylko z rejencji opolskiej, toteż należałoby raczej mówić o podniesieniu jej statusu do rangi prowincji. Większa część jej obszaru wraz z niewielkimi terenami rejencji wrocławskiej stanowiła w latach 1920-1922 górnośląski obszar plebiscytowy, który w 1922 r. podzielony został pomiędzy Niemcy i Polskę. Bez plebiscytu przypadła Czechosłowacji południowa część powiatu raciborskiego, określana jako KRAIK HULCZYŃSKI, czy rzadziej - ŚLĄSK HULCZYŃSKI. W Czechosłowacji stanowił on powiat w ówczesnym okręgu opawsko-ostrawskim.

Planowany na Śląsku Cieszyńskim plebiscyt nie odbył się i obszar ten podzielony został pomiędzy Polskę i Czechosłowację bez zasięgania opinii ludności. Z terenów uzyskanych przez Polskę na Śląsku Cieszyńskim i Górnym Śląsku »właściwym« powstało w 1922 r. autonomiczne województwo śląskie ze stolicą w Katowicach. Ludność okrojonej prowincji górnośląskiej (tj. rejencji opolskiej) nie wyraziła woli w referendum z 1922 r. oderwania tej jednostki administracyjnej od Prus i utorzenia kraju związkowego Górny Śląsk.

Po aneksji województwa śląskiego przez III Rzeszę w 1939 roku utworzono z jego obszaru REJENCJĘ KATOWICKĄ, którą wcielono wraz z rejencją opolską (odbierając jej status prowincjonalny) do prowincji śląskiej ze stolicą we Wrocławiu. Wkrótce dokonano kolejnego podziału, tworząc ponownie PROWINCJĘ GÓRNOŚLĄSKĄ, jednak ze stolicą w Katowicach (rejencje katowicka i opolska) i PROWINCJĘ DOLNOŚLĄSKĄ ze stolicą we Wrocławiu (rejencje wrocławska i legnicka). Podział ten przetrwał do 1945 r. W okresie tym w skład rejencji opolskiej nie wchodziły powiaty Bytom, Gliwice i Zabrze (rejencja katowicka), obejmowała ona natomiast powiat lublinecki i niewielką część powiatu rybnickiego (wchodzących w latach 1922- -1939 w skład polskiego województwa śląskiego), a także spory obszar leżący do 1918 r. w granicach Kongresówki. Prowincja górnośląska z okresu III Rzeszy obejmowała zatem oprócz rdzenia cieszyńsko-górnośląskiego także część przedwojennych województw krakowskiego i kieleckiego.

Po wojnie tereny górnośląskie znalazły się początkowo w granicach województwa śląsko-dąbrowskiego (w tym również Śląsk Cieszyński i Zagłębie Dąbrowskie). Znaczna część rejencji opolskiej w jej kształcie z lat 1922-1939 (bez powiatów najbardziej uprzemysłowionych, a w zamian z dwoma powiatami dolnośląskimi) weszła w obręb województwa opolskiego w jego granicach z lat 1950-1975. Po ostatniej reformie podziału administracyjnego od województwa opolskiego odpadł dawny powiat raciborski (województwo katowickie) i oleski (nowe województwo częstochowskie). Dawne powiaty leżące na terenie historycznego Śląska Cieszyńskiego wyłączono z kolei z województwa bielskiego. Tak więc ziemie najszerzej rozumianego Górnego Śląska w jego polskiej części znajdują się obecnie w granicach czterech województw: katowickiego, opolskiego, bielskiego i częstochowskiego.

W okresie 1816-1919 w częstym użyciu była nazwa ŚLĄSK ŚRODKOWY lub ŚLĄSK ŚREDNI, którą określano rejencję wrocławską zajmującą centralne (środkowe) miejsce wśród rejencji śląskich i oddzielającą Górny Śląsk od Dolnego Śląska w jego ówczesnym rozumieniu. Dziś pojęcie to używane jest już rzadko, a jeśli-to raczej w opisach geograficzno-krajoznawczych.

Żywotne jest natomist pojęcie ŚLĄSKA OPOLSKIEGO, sformułowane w 1922 r. w Polsce na określenie tej części rejencji opolskiej, która po podziale plebiscytowym 1922 r. pozostała w granicach Niemiec. Określenie to stanowiło opozycję wobec prób wprowadzenia do obiegu określenia ŚLĄSK NIEMIECKI. Po wojnie stało się ono z czasem równoważne pojęciu województwa opolskiego, publicystycznie określanego też niezbyt językowo fortunnie jako OPOLSZCZYZNA. Jednakże określenie to bywa rozumiane rozszerzająco (historycznie: wraz z dawnymi wielkoprzemysłowymi powiatami Bytom, Gliwice i Zabrze), lub zawężająco (administracyjnie: jako województwo opolskie i to raczej w jego większych granicach sprzed 1975 r.). Pojęcie Śląsk Opolski oznacza dziś obszar, który leżąc w obrębie historycznego Górnego Śląska nabył wskutek wielostronnych procesów historycznych cech regionu wykazującego swą swoistość i liczne odmienności w stosunku do wielkoprzemysłowej, wschodniej części Górnego Śląska.

Nie wymagają zbyt szerokiego objaśnienia różne nazwy typu historyczno-politycznego, gdyż tłumaczą się one same zdroworozsądkowo. Pojęciem takim jest np. ŚLĄSK AUSTRIACKI, tj. południowo-wschodnia część Górnego Śląska, która po wojnach śląskich pozostała w granicach Austrii. Nazwa ta stosowana była od pokoju w Hubertusburgu (1763) aż do końca I wojny światowej. Pojęcie to obejmowało Śląsk Cieszyński (zwany też ŚLĄSKIEM WSCHODNIM) oddzielony Mo-rawami od Śląska Opawskiego (określanego inaczej ŚLĄSKIEM ZACHODNIM). Z kolei tę część Śląska Cieszyńskiego, która po jego podziale po I wojnie światowej wchodziła w skład Czechosłowacji, określano często ŚLĄSKIEM CZESKIM. W Polsce w latach 1938-1939 obszar ten nazywano niefortunnie Zaolziem, aby uniknąć nazwy Śląsk czeski dla terenów po lewej stronie Olzy, inkorporowanych w 1938 r. do Polski. Nazwa ta stosowana była znacznie wcześniej potocznie przez ludność lewobrzeżnego Beskidu w odwrotnym znaczeniu (tj. na określenie prawobrzeżnej części Beskidu Śląskiego po polskiej stronie Olzy), toteż usiłowano w Polsce pojęcie to zastąpić nazwą ŚLĄSK ZAOLZIAŃSKI.

Od wojen śląskich aż do końca I wojny światowej w powszechnym użyciu znajdowało się określenie ŚLĄSK PRUSKI, oznaczające ziemie śląskie zagarnięte przez Prusy w ich wojnach sukcesyjnych z Austrią. Pojęcie to spotyka się także i dziś, wyłącznie jednak w piśmiennictwie historycznym.

O sto lat młodsze było pojęcie ŚLĄSK POLSKI, ukute w połowie XIX w. a stosowane w znaczeniu etnograficzno-historycznym w piśmiennictwie polskim do pierwszych lat po I wojnie światowej. Stosowano je na określenie tych części Śląska Górnego, Średniego i Cieszyńskiego, w których przeważała ludność etnicznie polska. Po podziale Górnego Śląska w 1922 r. pojęcia tego używano nadal - już jednak przeważnie w rozumieniu prawnopaństwowym - jako równoważnego dla górnośląskiej części województwa śląskiego.

Wspomniane już wcześniej określenia ŚLĄSK WSCHODNI i ŚLĄSK ZACHODNI, odnoszące się do Śląska austriackiego, występowały także w zupełnie innym znaczeniu. Pierwsze z nich stosowane było w Niemczech w latach 1922-1939 jako eufemistyczny odpowiednik pojęcia POLSKI GÓRNY ŚLĄSK, tj. górnośląska część województwa śląskiego. Nazwę przeniesiono też w III Rzeszy początkowo na utworzona w 1939 r. rejencję katowicką, obejmującą jak wspomniano wyżej - także części województw krakowskiego i kieleckiego. Jest rzeczą znamienną, że podobnej praktyki nie zastosowano w okresie międzywojennym po polskiej stronie, aby ominąć określenie NIEMIECKI GÓRNY ŚLĄSK. Pojęcie Śląsk Opolski pozwalało efekt polityczny uzyskać daleko zręczniej, bowiem w słowie »Opolski« mieści się rdzeń »polski«, który na zasadzie prostego skojarzenia wywoływał pożądaną asocjację pojęciową. Określenie ŚLĄSK ZACHODNI stosowano natomiast krótko i niezbyt powszechnie w Polsce po 1945 r. wobec Śląska Opolskiego i Dolnego Śląska.

Silnie oddziaływującymi na wyobraźnię i świadomość społeczną określeniami Śląska były pojęcia fizjograficzne, odwołujące się do cech fizycznych, krajobrazowych, a także społeczno-gospodarczych poszczególnych jego subregionów. Dobrym przykładem tego typu określeń są polskie nazwy Białego, Czarnego i Zielonego Śląska. Pojęcia te powstały w latach dwudziestych XX wieku i zyskały dużą popularność, trafiając do publicystyki i literarury pięknej. BIAŁY ŚLĄSK obejmował tereny na północ i północny zachód od silnie uprzemysłowionej i zurbanizowanej części województwa śląskiego-Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego-cechujące się glebami bielicowymi i rędzinami, bogactwem wapieni i dolomitów, stanowiących podstawę rozwoju produkcji wapienniczo-cementowej (powiaty tarnogórski, strze-lecki, opolski, kluczborski). CZARNY ŚLĄSK-zajmujący miejsce centralne (środkowe) w tej kompozycji-obejmował najbardziej uprzemysłowioną część Górnego Śląska, znajdującą swe przedłużenie w Zagłębiu Dąbrowskim. Wreszcie ZIELONY ŚLĄSK obejmował tereny na południe od Czarnego Śląska, w większości rolnicze lub rolniczo-przemysłowe, częściowo silnie zalesione, łączące się dalej na południu z Podgórzem i Beskidem Śląskim. Granice tych regionów były umowne, gdyż procesy industrializacyjne ustawicznie powiększały zasięg Czarnego Śląska, zwłaszcza kosztem Śląska Zielonego.

Przykłady te nie wyczerpują bogactwa nazewniczego odnoszącego się do Śląska. Obejmuje ono bowiem jeszcze dziesiątki innych terminów i pojęć, np. nazwy licznych księstw śląskich z okresu średniowiecza, częściowo równoważne większym z nich nazwy ziem historycznych, określenia jednostek przestrzenno-gospodarczych i jednostek administracyjnych, czy wreszcie liczne neologizmy z czasów najnowszych (np. określenia ziem jako synonimy dawnych powiatów czy większych subregionów). Nie ma potrzeby ich przytaczania i objaśniania. Ważna natomiast jest świadomość, że wszystkie te swoiste świadectwa dziejów Śląska są niezwykle ważne. Ich bogactwo samo w sobie jest dowodem szczególnego charakteru pogranicznego i wielokulturowego makroregionu śląskiego, jego historycznych związków i relacji z regionami ościennymi, w tym także z Brandenburgią.

LITERATURA:

W. SEMKOWICZ: Historyczno-geograficzne podstawy Śląska. W: Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, t.1. Kraków 1933;

S. ZIEMBA: Śląsk w nazwach dawnych i obecnych. W: Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych, Warszawa-Białystok-Bydgoszcz- -Gdańsk-Katowice-Koszalin-Opole-Olsztyn-Poznań-Szczecin-Wrocław-Zielona Góra 1964.

Inhaltsverzeichnis

Dieser Text stammt aus dem Austellungskatalog:
"Wach auf mein Herz und denke!" - Zur Geschichte der Beziehungen zwischen Schlesien und Berlin-Brandenburg
"Przebudz się, serce moje, i pomyśl" - Przyczynek do historii stosunków między Śląskiem a Berlinem-Brandenburgia
Hrsg.: Gesellschaft für interregionalen Kulturaustausch - Berlin / Stowarzyszenie Instytut Śląskie - Opole
Berlin-Oppeln 1995, ISBN 3-87466-248-9 sowie ISBN 83-85716-36-X